دگرگون كنندهء ارتباطات را مشخص نمايد . هم سطحى قارّه اى بىشباهت به هم سطحى ميهنى يك جامعه نيست . هيچ يك از اين هم سطحىها نمىتواند معرف ماهيت هر يك از افراد و گروه‌هاى جامعه و يا قارّه بوده باشد . ما در طول تاريخ شاهد اساسىترين اختلافات ميان جوامع يك قارّه بوده‌ايم . همچنان كه اختلاف اساسى افراد و گروه‌هاى يك جامعه را بطور واضح مىبينيم . به همين جهت است كه تحول و تأثير و تأثر كيفى در روابط قارّه اى نه تنها امكان پذير است بلكه واقعيت عينى آن را اثبات مىكند . 4 . ارتباط قاره اى كه موجب حركت و تأثير و تأثر كمّى مىباشد . چنان كه در قسم دوم متذكر شديم ، هيچ دو يا چند جامعهء تعيّن يافته اى ديده نشده است كه برقرارى روابط ميان آنها شبيه افزايش جمعيت در يك جامعه بوده و تنها موجب گسترش كمّى روابط بوده باشد ، اكنون اين نكته را اضافه مىكنيم كه حتى دگرگونىها و تاثير و تاثرهاى ناشى از افزايش جمعيت در يك جامعهء معين هم نمىتواند منحصر به كميّت بوده ، بطور قطع موجب دگرگونىهاى كيفى خواهد بود . روابط مردم با افزايش و كاهش جمعيت از نظر مسائل اقتصادى و فضاى فرهنگى و غيره تغيير مىپذيرد ، چه رسد به پيوستگى ميان جوامع گوناگون كه بهر حال اختلافات فراوانى از ناحيهء عوامل جغرافيايى ، تاريخى ، اقتصادى آداب و رسوم دارا مىباشد . 5 . ارتباط با همهء جوامع كه موجب حركت و تأثير و تأثر كمّى مىباشد ، اين ارتباط هم چنان كه در اقسام بالا متذكر شديم ، تنها در تصورات ذهنى مىباشد ، نمىتواند تحقق عينى داشته باشد . 6 . ارتباط با همهء جوامع كه موجب حركت و تأثير و تأثر كيفى مىباشد . اين گونه ارتباط كه در دورانهاى اخير در حال پيشرفت دائمى و تدريجى است ، معلول عوامل وسايل ارتباطى بسيار با اهميت است كه كم كم جوامع را به صورت يك جامعه در مىآورد